Ψείρες & κόνιδες στα μαλλιά: Αντιμετώπιση, αυγά & πρόληψη
Τί είναι οι ψείρες και οι κόνιδες και πώς μεταδίδονται;
Οι ψείρες και οι κόνιδες είναι δύο λέξεις αρκετά δημοφιλείς με τους περισσότερους ενήλικες να τις έχουν συναντήσει κάποια στιγμή στη ζωή τους, κυρίως στα σχολικά τους χρόνια.
- Όταν αναφερόμαστε στην ψείρα, εννοούμε το ενήλικο έντομο που τρέφεται με ανθρώπινο αίμα και ζει στο τριχωτό κεφαλής. Κινείται γρήγορα και είναι μικροσκοπικό, περίπου 2-3 mm, οπότε είναι δύσκολο στον εντοπισμό του.
- Οι κόνιδες είναι τα αυγά της ψείρας, έχουν χρώμα ημιδιαφανές και μέγεθος μικρότερο από 1 mm. Εκκρίνουν μια ουσία που τις βοηθά να παραμείνουν προσκολλημένες στην ρίζα της τρίχας χωρίς να κινούνται όπως οι ψείρες.
Τί είναι η φθειρίαση του τριχωτού της κεφαλής;
Για να έχει κάποιος φθειρίαση του τριχωτού κεφαλής σημαίνει ότι πρέπει να έχει τουλάχιστον μια ζωντανή ψείρα.
Είναι πολύ μεταδοτική δερματοπάθεια και το χαρακτηριστικό της είναι ο έντονος κνησμός που μπορεί να προκαλέσει έως και δευτερογενή επιμόλυνση του δέρματος από τις εκδορές που ενδέχεται να σχηματιστούν. Ο κνησμός αυτός προέρχεται από το σάλιο της ψείρας που εισέρχεται στο δέρμα μας όταν η ψείρα τρέφεται με αίμα.
Πώς μεταδίδονται από άτομο σε άτομο;
Η βασική οδός μετάδοσης της ψείρας είναι με την άμεση επαφή, για παράδειγμα με άτομα που κοιμούνται κοντά το ένα στο άλλο ή με κοινή χρήση αντικειμένων προσωπικής υγιεινής από άτομα που έχουν ψείρες, όπως βούρτσες μαλλιών, κοκαλάκια, ακουστικά, καπέλα, μαξιλάρια ή πετσέτες.
Παρότι μπορούν να μεταφερθούν μέσω αντικειμένων, δεν μπορούν να επιβιώσουν μακριά από τον ξενιστή τους, στην προκειμένη περίπτωση τον άνθρωπο, παραπάνω από 48 ώρες. Επίσης, όπως λανθασμένα πιστεύει ο περισσότερος κόσμος, οι ψείρες δεν μπορούν να πηδήξουν ή να πετάξουν. Μετακινούνται γρήγορα μένοντας κοντά στο τριχωτό που οι συνθήκες είναι κατάλληλες για την επιβίωσή τους.
Πότε εμφανίζονται συχνότερα;
Οι ψείρες δεν σχετίζονται με έλλειψη προσωπικής υγιεινής. Εμφανίζεται συχνότερα σε χώρους που τα άτομα έρχονται σε στενή επαφή και δεν υπάρχει συσχέτιση με το μήκος των μαλλιών. Παρατηρούνται συχνότερα σε παιδιά σχολικής ηλικίας, ειδικά δημοτικού σχολείου. Τα κορίτσια φαίνεται ότι προσβάλλονται συχνότερα πιθανώς λόγω χρήσης περισσότερων αντικειμένων περιποίησης (π.χ κοκαλάκια μαλλιών και βούρτσες). Επίσης, είναι συνήθης η έξαρση στις αρχές του φθινοπώρου, κατά το ξεκίνημα της σχολικής χρονιάς.
Ψείρες σε ενήλικες
Οι ψείρες δεν αφορούν μόνο τα παιδιά. Είναι αρκετά συχνή κατάσταση και σε ενήλικες αν και τα τελευταία χρόνια λόγω της σωστής ενημέρωσης και έγκαιρης διάγνωσης δεν έχει την ανάλογη εξάπλωση.
Συμπτώματα σε ενήλικες
Τα συμπτώματα στην φθειρίαση των ενηλίκων δεν διαφέρουν συγκριτικά με την φθειρίαση στα παιδιά.
- Ο κνησμός είναι και πάλι το κυρίαρχο και χαρακτηριστικό σύμπτωμα, συνήθως στον αυχένα και πίσω από τα αυτιά.
- Το παρατεταμένο και έντονο ξύσιμο μπορεί να δημιουργήσει εκδορές που με τη σειρά τους να αυξήσουν τον κίνδυνο δευτεροπαθούς μόλυνσης, όπως για παράδειγμα από Σταφυλόκοκκο.
Στην πρώτη επαφή με τις ψείρες, ο κνησμός εμφανίζεται συνήθως μετά από μερικές εβδομάδες από την εγκατάσταση της ψείρας κάτι που εξαρτάται από το πόσο γρήγορα θα ευαισθητοποιηθεί ο οργανισμός έναντι στο σάλιο της. Σε επαναλαμβανόμενες προσβολές, ο κνησμός μπορεί να εμφανιστεί ακόμη και σε 1-2 ημέρες αφού λόγω της παρελθούσας προσβολής η αντίδραση του οργανισμού θα έρθει γρηγορότερα.
Μετάδοση από παιδιά ή κοινόχρηστα αντικείμενα
Ο τρόπος μετάδοσης είναι ίδιος με τα παιδιά. Είναι αρκετά σύνηθες η μετάδοση σε ενήλικα να γίνει με άμεση επαφή μετά από τη φροντίδα παιδιού που έχει ψείρες. Μπορεί να μεταδοθεί και μέσω αντικειμένων όπως αναφέραμε προηγουμένως αλλά αυτό είναι κάτι λιγότερο συχνό. Σε περιπτώσεις που τα μαλλιά είναι πολύ πυκνά οι ψείρες μπορεί να μην εντοπιστούν άμεσα, ειδικά αν η προσβολή είναι ήπια και δεν συνοδεύεται με έντονο κνησμό.
Αντιμετώπιση & ψυχολογική διάσταση
Δυστυχώς, ακόμη και στις μέρες μας οι ψείρες συνεχίζουν να αποτελούν αντικείμενο ντροπής και κοινωνικής απομόνωσης.
Ενήλικες και παιδιά μπορεί να νιώσουν συχνά ότι πρέπει να απομακρυνθούν από τον περίγυρό τους για να μην μεταδώσουν στους οικείους τους τις ψείρες. Επίσης, υπάρχει λανθασμένα το στίγμα ότι τα άτομα που έχουν ψείρες δεν πλένονται επαρκώς ή είναι χαμηλότερα κοινωνικά δημιουργώντας επιπλέον χάσμα στις διαπροσωπικές του σχέσεις. Ο μόνος τρόπος αντιμετώπισης όλων αυτών είναι η σωστή ενημέρωση για το ότι η φθειρίαση δεν είναι τίποτα παραπάνω από μια δερματοπάθεια που χρειάζεται την κατάλληλη θεραπεία για την εξάλειψή της.
Πώς καταλαβαίνω ότι υπάρχουν ψείρες και ποιές περιοχές προσβάλλονται συχνότερα; Ποιά είναι τα κοινά συμπτώματα;
Όπως αναφέραμε νωρίτερα, ο κνησμός είναι το βασικό σύμπτωμα που βάζει την υποψία για ψείρες καθώς είναι δύσκολος ο εντοπισμός τους με γυμνό μάτι λόγω του μικρού μεγέθους τους. Το αίσθημα κνησμού εντοπίζεται κυρίως στον αυχένα και πίσω από τα αυτιά και είναι ιδιαίτερα έντονο, σε βαθμό που μπορεί να προκαλέσει ακόμη και πληγές.
Η διάγνωση της φθειρίασης στο τριχωτό κεφαλής μπορεί να είναι δύσκολη σε ορισμένες περιπτώσεις. Η οπτική επαφή με τις ψείρες ή τις κόνιδες θέτει τη διάγνωση. Με κατάλληλο φωτισμό και ενδεχομένως μεγεθυντικό φακό ή δερματοσκόπιο εξετάζεται προσεκτικά το τριχωτό της κεφαλής χωρίζοντάς το σε χωρίστες.
Οι συχνότερες θέσεις εντόπισης τους είναι πίσω από τα αυτιά και στην περιοχή του αυχένα. Δυσκολότερο μερικές φορές είναι να εντοπιστούν οι κόνιδες γιατί λόγω του ημιδιαφανούς/ λευκωπού χρώματός τους μπορεί εύκολα να μπερδευτούν με άλλες καταστάσεις όπως πιτυρίδα, σμηγματορροϊκή δερματίτιδα τριχωτού ή με προϊόντα περιποίησης μαλλιών όπως αφροί και spray.
Πώς φεύγουν οι κόνιδες από τα μαλλιά;
Η σωστή αφαίρεση των κονίδων από τα μαλλιά αποτελεί το σημαντικότερο βήμα για την εξάλειψη της φθειρίασης του τριχωτού κεφαλής γιατί αν οι κόνιδες παραμείνουν, θα εκκολαφθούν και θα υπάρξει νέα φάση εξάπλωσης. Το σίγουρο είναι πως η αφαίρεσή τους απαιτεί υπομονή και χρήση μερικών μεθόδων από τις παρακάτω:
- Χρησιμοποιείται ειδική αντιφθειρική χτένα χωρίζοντας τα μαλλιά σε πολλές χωρίστες, ξεκινώντας πάντα από τη ρίζα και φτάνοντας ως την άκρη της τρίχας. Βοηθάει αν η διαδικασία αυτή γίνει αμέσως μετά το λούσιμο.
- Μετά από κάθε πέρασμα, πρέπει η χτένα να σκουπίζεται με μια λευκή πετσέτα ή χαρτοπετσέτα για να επιβεβαιώσουμε αν αφαιρέθηκαν ψείρες ή κόνιδες.
- Η χρήση μαλακτικής κρέμας (conditioner) ή άλλων παρόμοιων προϊόντων για τα μαλλιά βοηθά να γίνει ευκολότερα η παραπάνω διαδικασία επειδή οι κόνιδες είναι πολύ καλά προσκολλημένες στις ρίζες των τριχών.
- Μετά την πρώτη θεραπεία, η διαδικασία πρέπει να επαναλαμβάνεται για περίπου 10-14 ημέρες, 2-3 φορές την εβδομάδα.
Αντιμετώπιση ψειρών σε παιδιά και ενήλικες
Υπάρχουν ειδικά σκευάσματα για την αποτελεσματική και ασφαλή αντιμετώπισης της φθειρίασης, τόσο φυσικά όσο και φαρμακευτικά.
Φαρμακευτικά σκευάσματα
Οι δύο βασικές κατηγορίες που χωρίζονται τα φαρμακευτικά σκευάσματα είναι με ή χωρίς εντομοκτόνα. Τα προϊόντα με εντομοκτόνα (περμεθρίνη, πυρεθρίνες) δρουν σκοτώνοντας τις ψείρες αλλά υπάρχει κίνδυνος οι ψείρες να αποκτήσουν αντοχή στα συστατικά αυτά. Τα προϊόντα που δεν έχουν εντομοκτόνα (διμεθικόνη, κυκλομεθικόνη) τις καλύπτουν προκαλώντας τους ασφυξία, χωρίς την χρήση χημικών ουσιών.
Φυσικές λύσεις – τι ισχύει και τι όχι
Υπάρχουν φυσικές λύσεις που θα ήταν καλό να χρησιμοποιούνται συμπληρωματικά ή ως προληπτικά μέτρα καθώς η αποτελεσματικότητά τους είναι αμφιλεγόμενη.
- Ξύδι: το όξινο στοιχείο του ξυδιού μπορεί να αποδυναμώσει την ουσία που βοηθά τις κόνιδες να μείνουν προσκολλημένες στην ρίζα της τρίχας. Μετά την εφαρμογή του ξιδιού γίνεται πέρασμα με την ειδική χτένα όπως αναφέρθηκε παραπάνω.
- Φυσικά έλαια: όπως η λεβάντα, ο ευκάλυπτος ή το tea tree μπορούν να δράσουν προληπτικά ως απωθητικά. Σημαντικό να γίνει σωστά η αραίωσή τους με νερό για να μην προκαλέσουν ερεθισμούς στο δέρμα του τριχωτού κεφαλής.
- Βαζελίνη, λάδι: λόγω της αυξημένης πυκνότητάς τους μπορούν να προκαλέσουν ασφυξία στις ψείρες. Δεν είναι ιδιαίτερα πρακτική λύση αφού απαιτείται κάλυψη όλου του κεφαλιού και σχεδόν καθημερινές εφαρμογές για την επίτευξη αποτελέσματος.
Σωστή αντιμετώπιση σε παιδιά
Σε βρέφη και παιδιά έως 2 ετών, συνιστάται η απομάκρυνση με φυσικούς τρόπους με το ειδικό χτενάκι. Αν επιλέξουμε φαρμακευτικό προϊόν για την αντιμετώπιση των ψειρών μπορούμε να επιλέξουμε αυτά που δεν έχουν εντομοκτόνα ελέγχοντας πάντα τις επιτρεπόμενες ηλικίες στις ετικέτες των προϊόντων.
Σε μεγαλύτερα παιδιά οι επιλογές είναι περισσότερες αφού μπορούν να χρησιμοποιηθούν και τα φαρμακευτικά προϊόντα με εντομοκτόνα. Προτιμώνται όμως συνήθως τα φάρμακα χωρίς εντομοκτόνα λόγω της πιθανότητας ανάπτυξης αντοχής.
Οι ψείρες είναι ένα συχνό και συνήθως εύκολα διαχειρίσιμο θέμα, υπάρχουν όμως περιπτώσεις που χρειάζεται επίσκεψη στον δερματολόγο. Αρχικά στην περίπτωση που δεν είμαστε σίγουροι ότι πρόκειται για ψείρες, είναι χρήσιμο ο δερματολόγος να επιβεβαιώσει τη διάγνωση. Επίσης, σε ύπαρξη επιπλοκών, για παράδειγμα μόλυνση λόγω του έντονου κνησμού ή σε περιπτώσεις που παρότι ακολουθήθηκε θεραπεία δεν ήταν αποτελεσματική, ενδεχομένως να χρειάζεται να δοθούν νέες οδηγίες από δερματολόγο για μια πιο ολοκληρωμένη αντιμετώπιση.
Σωστή πρόληψη ψειρών στο σχολείο
Επειδή η φθειρίαση του τριχωτού κεφαλής είναι μια πολύ μεταδοτική δερματοπάθεια που μπορεί εύκολα να εξαπλωθεί σε χώρους όπως σχολεία και παιδικούς σταθμούς, είναι ιδιαίτερα σημαντική η πρόληψη για τον καλύτερο έλεγχο της κατάστασης.
Χρήση προληπτικών προϊόντων
Στα μέτρα πρόληψης ανήκουν επίσης προϊόντα που απωθούν τις ψείρες όπως είναι τα spray με αιθέρια έλαια που αναφέραμε παραπάνω (λεβάντας, ευκάλυπτου, tea tree) καθώς και ειδικών σαμπουάν ή μαλακτικών. Η χρήση τους αφορά την πρόληψη και δεν ενδείκνυται για τη θεραπεία της φθειρίασης.
Αποφυγή κοινής χρήσης αντικειμένων
Ακόμη και να μην έχει αναφερθεί κρούσμα με ψείρες, είναι καλό για λόγους υγιεινής να μαθαίνουμε στα παιδιά να μην μοιράζονται προσωπικά αντικείμενα όπως ακουστικά, καπέλα, αξεσουάρ μαλλιών, βούρτσες ή πετσέτες καθώς έτσι αυξάνεται η πιθανότητα να μεταδοθούν οι ψείρες.
Τακτικός έλεγχος από τους γονείς
Το πιο σημαντικό βήμα της πρόληψης είναι ο έλεγχος για ψείρες ή κόνιδες τουλάχιστον 1 φορά την εβδομάδα, κυρίως κατά τη διάρκεια της σχολικής χρονιάς, χρησιμοποιώντας την ειδική χτένα και τον κατάλληλο φωτισμό. Δεν ξεχνάμε ποτέ τις περιοχές πίσω από τα αυτιά και στον αυχένα που είναι οι συχνότερες θέσεις εντόπισης.
Τι να κάνετε αν εμφανιστεί κρούσμα στην τάξη
Αρχικά το σημαντικότερο είναι να μην υπάρξει πανικός στο άκουσμα κρούσματος με ψείρες. Είναι κάτι που συμβαίνει συχνά και χρειάζεται συγκεκριμένη και γρήγορη αντιμετώπιση. Αρχικά οι εκπαιδευτικοί είναι σημαντικό να μοιράζονται με τους μαθητές τους βασικές πληροφορίες σχετικά με το πως μεταδίδονται οι ψείρες και ποια είναι τα συμπτώματα. Έτσι τα ίδια τα παιδιά θα είναι έτοιμα να αναγνωρίσουν εγκαίρως την κατάσταση πριν εξαπλωθεί στη τάξη. Έπειτα, είναι σημαντικό να ενημερωθούν οι γονείς των παιδιών για να μπορέσουν να προχωρήσουν σε μια από τις παραπάνω θεραπείες για τις ψείρες.
Πρακτικές συμβουλές για γονείς για την σχολική περίοδο
Από τα πιο σημαντικά μέτρα που μπορεί να συμπεριλάβει ένας γονιός είναι ο προληπτικός έλεγχος ρουτίνας, για την εντόπιση τυχαίου κρούσματος. Όσο πιο αρχικό το στάδιο φθειρίασης τόσο πιο εύκολη η θεραπεία. Θυμίζουμε όμως ότι στο κομμάτι της πρόληψης δεν περιλαμβάνονται τα φαρμακευτικά προϊόντα, αλλά μόνο το σωστό πέρασμα της τρίχας από την ρίζα προς τις άκρες με την ειδική χτένα.
Επιπλέον, είναι καλό οι γονείς να συζητήσουν με τα παιδιά για τις ψείρες, να λύσουν τυχόν απορίες τους, και να τα διαβεβαιώσουν ότι δεν θα πρέπει να αισθάνονται άσχημα επειδή έχουν ψείρες ή να απομονώνονται από τους φίλους τους. Χρειάζεται μόνο να τηρούν ορισμένα μέτρα για να αποτρέψουν την μετάδοσή τους.
Σε περίπτωση που υπάρχουν περισσότερα από ένα κρούσματα σε μια οικογένεια, πρέπει όλα τα μέλη να εξεταστούν προσεκτικά, και σε περίπτωση προσβολής, να λάβουν όλοι τη θεραπεία την ίδια ημέρα για να διακοπεί ο κύκλος μετάδοσης. Όλες οι πετσέτες, τα κλινοσκεπάσματα ή τα παιχνίδια που έχουν έρθει σε επαφή με το κεφάλι που έχει ψείρες πρέπει να πλυθούν σε υψηλή θερμοκρασία. Όποιο άλλο αντικείμενο έχει έρθει σε επαφή με το κεφάλι και δεν μπορεί να πλυθεί μπορεί να μπει σε μια κλειστή σακούλα για τουλάχιστον 2 ημέρες αφού οι ψείρες δεν επιβιώνουν μακριά από τον ξενιστή τους παραπάνω από αυτό το διάστημα.
Είναι σημαντικό να γνωρίζουν γονείς και εκπαιδευτικοί ότι μόλις γίνει η πρώτη και ολοκληρωμένη θεραπεία, το παιδί μπορεί την επόμενη μέρα να επιστρέψει στο σχολείο, τηρώντας πάντα την διαδικασία επαναληπτικών θεραπειών ανά 7-10 ημέρες. Οι υπόλοιποι γονείς πρέπει επίσης να ενημερωθούν για να ξεκινήσουν προληπτικούς ελέγχους για ψείρες.
Η γρήγορη και σωστή διαχείριση της κατάστασης ακολουθώντας απλούς κανόνες θα βοηθήσει τα παιδιά να μη νιώθουν ντροπή και απομόνωση επιτρέποντάς τους να γυρίσουν άμεσα στο σχολείο και στην καθημερινότητά τους.