Κρυοπάγημα: Πότε είναι επικίνδυνο και πώς να προλάβετε τις δερματικές βλάβες

κρυοπάγημα

Τί είναι το κρυοπάγημα και πώς προκαλείται;

Το κρυοπάγημα είναι μια φλεγμονώδης διεργασία που δημιουργείται λόγω παρατεταμένης έκθεσης σε ψυχρές θερμοκρασίες με αποτέλεσμα τη βλάβη στους ιστούς. Συνήθεις θέσεις εντόπισης είναι τα δάχτυλα άνω και κάτω άκρων καθώς και εκτεθειμένα μέρη όπως αυτιά, μύτη και μάγουλα.  

Ο μηχανισμός δημιουργίας του κρυοπαγήματος στηρίζεται στην αγγειοσύσπαση των αγγείων, με στόχο την αποφυγή περαιτέρω απώλειας θερμοκρασίας στους ιστούς που εκτίθενται στο ψύχος. Η αγγειοσύσπαση έχει ως αποτέλεσμα την μειωμένη αιμάτωση έως και ισχαιμία των αγγείων που εμπλέκονται στην παραπάνω αντίδραση. Κατά την φάση της επαναθέρμανσης, τα αγγεία διαστέλλονται γρήγορα, έχοντας ως τελικό αποτέλεσμα την δημιουργία φλεγμονώδους αντίδρασης με επιπλέον επιδείνωση της ισχαιμίας.   

Οι παράγοντες κινδύνου για τα κρυοπαγήματα μπορεί να σχετίζονται με τις περιβαλλοντικές συνθήκες ή με τον ασθενή. Μερικοί από τους σημαντικότερους είναι:

  • Χαμηλή θερμοκρασία, ιδίως αν συνυπάρχει αέρας και υγρασία
  • Μεγάλο υψόμετρο
  • Άμεση και παρατεταμένη επαφή με ψυχρά αντικείμενα
  • Αυξημένη διάρκεια έκθεσης σε ψύχος
  • Ηλικία
  • Περιφερική αγγειακή νόσος
  • Σακχαρώδης διαβήτης με συνοδό νευροπάθεια
  • Σύνδρομο Raynaud
  • Κάπνισμα
  • Αλκοόλ
  • Λήψη φαρμακευτικής αγωγής που επηρεάζει την αγγειοσύσπαση (π.χ. b-blockers)

Κρυοπάγημα: Συμπτώματα που πρέπει να γνωρίζετε

Τα συμπτώματα μπορεί να διαφέρουν αναλόγως της διάρκειας έκθεσης στο ψύχος, της σοβαρότητας της βλάβης και της φάσης που βρίσκονται οι ιστοί κατά την δημιουργία του κρυοπαγήματος.

Αρχικά συμπτώματα

Τα πρώτα συμπτώματα, σε πιο επιφανειακά κρυοπαγήματα που επηρεάζουν το δέρμα και τον υποδόριο ιστό, μπορούν να εμφανιστούν περίπου 12-24 ώρες μετά την έκθεση στο κρύο. Κατά την αρχική τους εμφάνιση, παρουσιάζεται ερυθρότητα του δέρματος με συνοδό μούδιασμα, κνησμό ή μυρμήγκιασμα. Κατά την επαναθέρμανση των περιοχών μπορεί να υπάρξει πόνος ή αίσθημα καύσου. Το δέρμα είναι ωχρό αλλά μαλακό κατά την ψηλάφιση με ή χωρίς την παρουσία τοπικού οιδήματος. Στην φάση της επαναθέρμανσης, μπορεί να εμφανιστούν φουσκάλες γεμάτες υγρό.  

Προχωρημένα συμπτώματα

Σε σοβαρότερα κρυοπαγήματα, οι βλάβες επεκτείνονται πέραν του υποδορίου ιστού, με αποτέλεσμα να επηρεαστούν μύες, νεύρα και οστά. Μπορεί να επέλθει απώλεια της αισθητικότητας της περιοχής και το δέρμα να εμφανίζεται σκληρό, παγωμένο, με χρώμα μελανό ή μπλε που μπορεί να εξελιχθεί σε μαύρο υποδηλώνοντας τη μη αναστρέψιμη νέκρωση των ιστών (γάγγραινα).

Διαφορές από απλή ψύξη ή παροδική υποθερμία

Δύο έννοιες που σχετίζονται με μειωμένη θερμοκρασία και συχνά συγχέονται μεταξύ τους είναι η ψύξη και η υποθερμία. 

Στην ψύξη, δημιουργείται τοπική βλάβη στους ιστούς μετά από παρατεταμένη έκθεση σε κρύες συνθήκες και υγρασία, με τη διαφορά ότι για να συμβεί δεν απαιτούνται θερμοκρασίες κάτω του μηδενός. Τα άκρα στην ψύξη εμφανίζονται παγωμένα, μουδιασμένα και πιθανώς οιδηματώδη, ενώ μετά την επαναθέρμανση μπορεί να υπάρξει πόνος. Πέραν της απομάκρυνσης από το κρύο περιβάλλον και την εφαρμογή κατάλληλου ζεστού ρουχισμού δεν χρειάζεται κάποια επιπλέον ενέργεια στην περίπτωση της ψύξης.

Η υποθερμία είναι μια συστηματική κατάσταση στην οποία η θερμοκρασία του σώματος μειώνεται κάτω από τους 36°C. Η μηχανισμοί πρόκλησής της μπορεί να οφείλονται σε ποικίλα αίτια που έχουν ως αποτέλεσμα την απώλεια θερμότητας που δεν μπορεί να αντισταθμιστεί από τον οργανισμό. Μερικά συμπτώματα της υποθερμίας είναι το ρίγος, η σύγχυση και η βραδυκαρδία ενώ σε σοβαρότερες περιπτώσεις ο ασθενής μπορεί να πέσει σε κώμα. Χρειάζεται άμεσα επαναθέρμανη για την προφύλαξη της λειτουργίας ζωτικών οργάνων.

Κρυοπαγήματα στα πόδια: Πότε κινδυνεύετε περισσότερο

Είναι χρήσιμο να γνωρίζουμε μερικά μέτρα πρόληψης που μπορούν να ελαχιστοποιήσουν την απώλεια θερμότητας από τα κάτω άκρα και να διατηρήσουν την καλύτερη δυνατή περιφερική αιμάτωση με στόχο την αποφυγή κρυοπαγήματος. 

Η επιλογή των υποδημάτων είναι από τα σημαντικότερα μέτρα πρόληψης. Τα παπούτσια πρέπει να είναι αδιάβροχα και ιδανικά δερμάτινα ή με επένδυση από fleece. Έχει μεγάλη σημασία να είναι άνετα και τα δάχτυλα να μπορούν να κινούνται μέσα σε αυτά, καθώς τα στενά παπούτσια δυσκολεύουν την κυκλοφορία του αίματος αυξάνοντας τον κίνδυνο κρυοπαγήματος. 

Για την αποφυγή περαιτέρω απώλειας θερμότητας είναι καλό τα πέλματα να μην είναι σε συνθήκες υγρασίας, είτε λόγω εξωτερικών παραγόντων, όπως π.χ. βροχή, είτε λόγω εφίδρωσης. Αν συμβεί αυτό, οι κάλτσες πρέπει να αλλάζονται για να διατηρούν τα πόδια στεγνά και ζεστά επιλέγοντας υφάσματα που αφήνουν το δέρμα να “αναπνέει” περισσότερο, όπως με τις μάλλινες κάλτσες.

Κρυοπαγήματα χεριών και ποδιών: Πώς να τα προλάβετε

Τα άκρα είναι αρκετά επιρρεπή σε κρυοπαγήματα αλλά υπάρχουν μέτρα προστασίας που θα βοηθούσαν στην πρόληψη αποφυγής απώλειας θερμότητας. Ακόμη κι αν ξεκινήσουν τα πρώτα συμπτώματα του κρυοπαγήματος, είναι καλό να ξέρουμε να τα αναγνωρίσουμε επαναφέροντας με σωστό τρόπο την φυσιολογική μας θερμοκρασία.

Πότε τα χέρια κινδυνεύουν περισσότερο

Τα χέρια μας είναι πολύ συχνά εκτεθειμένα σε περιβαλλοντικές συνθήκες που ευνοούν τα κρυοπαγήματα. Ο αέρας και η υγρασία είναι δύο σημαντικοί παράγοντες γρήγορης απώλειας θερμότητας και σε περίπτωση που συνυπάρχουν, αυξάνουν τον κίνδυνο να δημιουργηθεί ταχύτατα κρυοπάγημα.

Αντίστοιχα με ότι προαναφέρθηκε για τα κάτω άκρα, έτσι και για τα χέρια, τα γάντια βοηθούν στην αποφυγή απώλειας θερμότητας με την προϋπόθεση να είναι μην έχουν βραχεί, να μην δημιουργούν εφίδρωση στα χέρια και να μην είναι πολύ στενά ώστε να επιτρέπουν την καλή κυκλοφορία του αίματος. 

Πρώτες ενέργειες όταν εμφανιστεί αίσθημα καύσου ή πόνου

Από τα πρώτα συμπτώματα κατά την έναρξη κρυοπαγήματος είναι ο πόνος ή το αίσθημα καύσου στα εκτεθειμένα μέρη του σώματος. Σε περίπτωση που συμβεί αυτό πρέπει άμεσα ο ασθενής να μετακινηθεί σε ζεστό περιβάλλον, χωρίς αέρα ή υγρασία. Έπειτα, είναι σημαντικό να αφαιρεθούν τυχόν ρούχα ή υπόδηματα που είναι βρεγμένα ή στενά. Σημαντικό να θυμόμαστε ότι αν ο ασθενής πρόκειται να ξαναεκτεθεί άμεσα στο κρύο, η διαδικασία της επαναθέρμανσης πρέπει να αποφεύγεται γιατί οι ακραίες εναλλαγές θερμοκρασίας δημιουργούν μεγαλύτερο πρόβλημα στους ιστούς.

Κρυοπάγημα αντιμετώπιση στο σπίτι και πρώτες βοήθειες

Τί να κάνετε άμεσα και τί να αποφύγετε όταν νιώθετε κρυοπάγημα

Η είσοδος σε χώρο με ζεστή θερμοκρασία, χωρίς υγρασία και έκθεση σε αέρα είναι ιδιαίτερα σημαντική για την αποφυγή περαιτέρω επιδείνωσης του κρυοπαγήματος. Τα ζεστά (και όχι καυτά) ροφήματα, που δεν περιέχουν αλκοόλ ή καφεΐνη, βοηθούν στην ενυδάτωση και στην αύξηση της θερμοκρασίας του πυρήνα του σώματος.   

Η επαναθέρμανση είναι μια κρίσιμη διαδικασία και πρέπει να γίνεται με προσοχή. Η άμεση και απότομη επαφή με πηγή θερμότητας, π.χ. βάζοντας τα πόδια ή τα χέρια μπροστά από θερμάστρες, μπορεί να προκαλέσει ταχεία αγγειοδιαστολή και περαιτέρω επιδείνωση της φλεγμονής και του κρυοπαγήματος. Γι’ αυτό τον λόγο, η έκθεση σε πηγές θερμότητας πρέπει να γίνεται σταδιακά. Σε ήπιες περιπτώσεις κρυοπαγήματος στα χέρια, βοηθά η τοποθέτησή τους σε μασχάλες ή βουβωνική χώρα. Το τρίψιμο της παγωμένης περιοχής είναι καλό να αποφεύγεται ενώ οι ήπιες κινήσεις των δακτύλων βοηθούν στην σταδιακή επαναιμάτωση των ιστών. 

Πότε χρειάζεται ιατρική παρέμβαση

Η διαχείριση ενός κρυοπαγήματος μπορεί τις περισσότερες φορές να είναι απλή. Υπάρχουν όμως συμπτώματα που σε εμφάνισή τους πρέπει να υπάρξει άμεσα ιατρική παρέμβαση. Μερικά από αυτά είναι:

  • Φουσκάλες με διαυγές ή αιματηρό περιεχόμενο
  • Δέρμα παγωμένο με σκληρή υφή χωρίς επαναφορά του φυσιολογικού του χρώματος
  • Αίσθημα μουδιάσματος ή πόνου που δεν υποχωρεί ακόμη και μετά την επαναθέρμανση
  • Υποθερμία
  • Εμφάνιση ερυθρότητας, πυρετού ή εκροή πύου

Κρυοπάγημα: Εκτίμηση και θεραπεία από Δερματολόγο

Κάποιες φορές τα κρυοπαγήματα μπορεί να είναι σοβαρότερου βαθμού και να χρειάζονται θεραπευτική αγωγή, ειδικά σε περίπτωση εμφάνισης επιπλοκών. 

Αρχικά ο δερματολόγος είναι καλό να εκτιμήσει το κρυοπάγημα για να καθορίσει το βαθμό του και κατ’ επέκταση το βάθος της βλάβης. Το χρώμα του δέρματος, η παρουσία φυσαλίδων με διαυγές ή αιματηρό υγρό και τα συνοδά συμπτώματα (π.χ. πόνος, οίδημα, υπαισθησία της περιοχής) θα διαχωρίσουν τα κρυοπαγήματα που συμβαίνουν μόνο στις επιφανειακές στιβάδες από αυτά που επεκτείνονται σε όλο το πάχος του δέρματος.  

Σε περίπτωση ήπιου κρυοπαγήματος μπορεί να δοθεί φαρμακευτική αγωγή με στόχο την αναλγησία με παυσίπονα όπως τα ΜΣΑΦ (π.χ. ιβουπροφαίνη) και σε τυχόν επιμόλυνση των βλαβών μπορεί να χρειαστεί αντιβιοτική αγωγή. Σε κρυοπαγήματα 3ου και 4ου βαθμού, με εμφάνιση αιμορραγικών φυσαλίδων, απώλεια αισθητικότητας και δέρμα με γκριζωπή ή μπλε εμφάνιση, πρέπει να γίνει άμεσα αξιολόγηση της αγγειακής βλάβης από εξειδικευμένο προσωπικό, ώστε να χορηγηθεί η κατάλληλη ενδοφλέβια φαρμακευτική αγωγή όπου είναι απαραίτητο.

Κατά την περιποίηση των περιοχών που υπέστησαν κρυοπάγημα, χρειάζεται προσοχή για την αποφυγή μόλυνσης της περιοχής. Αν χρησιμοποιηθούν γάζες, θα πρέπει να είναι αποστειρωμένες. Σε εμφάνιση φυσαλίδων, καλό να είναι να παραμένουν άθικτες και σε περίπτωση που σπάσουν να μην υπάρξει προσπάθεια απομάκρυνσής τους γιατί λειτουργούν σαν φυσική προστασία της περιοχής.   

Πώς να προλάβετε το κρυοπάγημα σε καθημερινές συνθήκες

Υπάρχουν μερικά απλά πράγματα που μπορεί να προσέξει κάποιος πριν εκτεθεί σε περιβάλλον υψηλού κινδύνου για την εμφάνιση κρυοπαγήματος. Αρχικά έχει σημασία τα ρούχα να είναι σε στρώσεις. Σε επαφή με το δέρμα είναι καλό να βρίσκονται υφάσματα που δεν κρατάνε την υγρασία σε περίπτωση εφίδρωσης, όπως είναι τα ρούχα από πολυπροπυλένιο ή τα μάλλινα. Η εξωτερική στρώση των ενδυμάτων πρέπει ιδανικά να είναι αντιανεμική και αδιάβροχη καθώς η υγρασία και ο αέρας συνδυαστικά με το ψύχος επιταχύνουν ακόμη περισσότερο τη δημιουργία κρυοπαγήματος.   

Πριν από δραστηριότητες σε αυξημένου κινδύνου καιρικές συνθήκες, προσέχουμε πάντα να έχουμε γάντια, δύο ζευγάρια κάλτσες, άνετα και αδιάβροχα παπούτσια, κασκόλ για μύτη και χείλη και σκούφο που να καλύπτει τα αυτιά. Αποφεύγουμε κάπνισμα και αλκοόλ ενώ προτιμάμε μια επαρκή ποσότητα γεύματος σε συνδυασμό με καλή ενυδάτωση. 

Τα παραπάνω είναι ιδιαιτέρως σημαντικό να εφαρμόζονται στα παιδιά, αφού η αντοχή τους στο κρύο είναι μικρότερη από των ενηλίκων ενώ ταυτόχρονα μπορεί να παρασυρθούν από το παιχνίδι τους σε τέτοιο βαθμό που να μην συνειδητοποιήσουν τα πρώτα συμπτώματα του κρυοπαγήματος.

Ποιοί είναι πιο επιρρεπείς στα κρυοπαγήματα

Υπάρχουν ομάδες ασθενών είναι πιο ευάλωτες στην εμφάνιση κρυοπαγήματος, είτε λόγω της καθημερινής τους έκθεσης σε ακραίες περιβαλλοντικές συνθήκες είτε λόγω συνοδών νοσημάτων που διαταράσσουν την κυκλοφορία του αίματος. Μερικά παραδείγματα είναι:

  • Σακχαρώδης διαβήτης με εμφάνιση νευροπάθειας ή/και αγγειοπάθειας
  • Περιφερική αγγειακή νόσος
  • Σύνδρομο Raynaud
  • Καρδιαγγειακές παθήσεις
  • Άνοια 
  • Προηγούμενο ιστορικό κρυοπαγήματος
  • Αλκοολισμός
  • Καπνιστές
  • Ηλικιωμένοι, λόγω μειωμένης ικανότητας θερμορύθμισης 
  • Επαγγελματίες σε εξωτερικές εργασίες (π.χ. οικοδόμοι, αγρότες, στρατιωτικοί)